بیتوته تأثیر ارتفاع بر غلظت خون؛ چرا در کوهنوردان غلظت خون افزایش مییابد؟
-
مجموعه: اخبار پزشکی
- تاریخ انتشار : سه شنبه, ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ ۱۶:۱۶
برای بسیاری از کوهنوردان، صعود به ارتفاعات فقط به معنای سختتر شدن مسیر نیست. بدن نیز همزمان در حال سازگار شدن با محیطی است که فشار هوا در آن کمتر و دسترسی به اکسیژن محدودتر است. یکی از تغییراتی که در این شرایط ممکن است در آزمایش خون دیده شود، افزایش هموگلوبین و هماتوکریت است، موضوعی که در گفتار روزمره از آن با عنوان افزایش غلظت خون یاد میشود.
این تغییر همیشه نشانه بیماری نیست. در بسیاری از افراد، بخشی از آن واکنش طبیعی بدن برای سازگاری با کمبود اکسیژن است. با این حال، افزایش قابل توجه یا ماندگار گلبولهای قرمز باید از نظر علت بررسی شود، زیرا همیشه نمیتوان آن را فقط به ارتفاع نسبت داد. کمآبی بدن، بیماریهای ریوی و قلبی، اختلالات تنفسی هنگام خواب، مصرف سیگار و بعضی داروها نیز میتوانند هموگلوبین و هماتوکریت را افزایش دهند.
غلظت خون در ارتفاعات یعنی چه؟
غلظت خون یک اصطلاح عامیانه است و به تنهایی یک تشخیص پزشکی محسوب نمیشود. در پزشکی، برای بررسی این وضعیت معمولاً شاخصهایی مانند تعداد گلبولهای قرمز، مقدار هموگلوبین و درصد هماتوکریت بررسی میشوند.
هموگلوبین پروتئینی درون گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها به بافتهای بدن منتقل میکند. هماتوکریت نیز نشان میدهد چه نسبتی از حجم خون را گلبولهای قرمز تشکیل میدهند. وقتی این مقادیر افزایش پیدا کنند، ممکن است فرد با چیزی مواجه باشد که در زبان عمومی «غلظت خون بالا» نامیده میشود.
نکته مهم این است که محدوده طبیعی این شاخصها برای همه افراد یکسان نیست و عواملی مانند جنسیت، شرایط جسمی، آزمایشگاه و حتی محل زندگی و ارتفاع میتوانند بر تفسیر نتیجه اثر بگذارند. بنابراین نباید تنها با دیدن یک عدد بالا در آزمایش، نتیجه گرفت که فرد دچار یک بیماری خاص شده است
چرا در ارتفاعات غلظت خون بیشتر میشود؟
هرچه ارتفاع از سطح دریا بیشتر شود، فشار هوا کاهش پیدا میکند. در نتیجه، فشار اکسیژن موجود در هوای استنشاقی نیز پایین میآید. برای نمونه، در ارتفاع حدود ۳۰۵۰ متر، فشار اکسیژن هوای دم تقریباً ۶۹ درصد مقدار آن در سطح دریاست و در مواجهه حاد، اشباع اکسیژن خون شریانی نیز میتواند کاهش پیدا کند.
بدن برای جبران این وضعیت چند واکنش انجام میدهد. تنفس سریعتر و عمیقتر میشود و ضربان قلب ممکن است افزایش پیدا کند. در ادامه، اگر فرد برای مدت بیشتری در ارتفاع بماند، بدن تولید گلبولهای قرمز را نیز افزایش میدهد تا ظرفیت حمل اکسیژن بیشتر شود. افزایش تولید گلبول قرمز بخشی از روند سازگاری بدن با کمبود اکسیژن است.
اما یک نکته مهم وجود دارد که گاهی نادیده گرفته میشود. در روزهای ابتدایی صعود، بالا رفتن هماتوکریت لزوماً به معنای تولید سریع گلبول قرمز جدید نیست. طبق راهنمای CDC، در حدود ۳ تا ۵ روز نخست، کاهش حجم بخش مایع خون یا پلاسما میتواند باعث شود غلظت هموگلوبین بیشتر به نظر برسد. افزایش واقعی تولید گلبولهای قرمز در مراحل بعدی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به همین دلیل، وقتی درباره افزایش غلظت خون در کوهنوردان صحبت میکنیم، باید میان چند اتفاق متفاوت تفاوت قائل شویم، کمآبی و کاهش حجم پلاسما، سازگاری طبیعی بدن با ارتفاع و افزایش غیرطبیعی و پایدار گلبولهای قرمز.
نقش کمآبی در افزایش غلظت خون کوهنوردان
کوهنوردی فعالیتی پرتحرک است و در ارتفاعات نیز شرایط محیطی میتواند از دست دادن آب بدن را بیشتر کند. هوای خشک، فعالیت بدنی، تعریق و تنفس سریعتر، همگی میتوانند بر وضعیت آب بدن اثر بگذارند.
وقتی مایعات بدن کاهش پیدا میکند، بخش مایع خون کمتر میشود و گلبولهای قرمز در حجم کمتری از پلاسما قرار میگیرند. به این ترتیب، هماتوکریت و هموگلوبین ممکن است در آزمایش افزایش پیدا کنند، بدون اینکه تعداد واقعی گلبولهای قرمز الزاماً به همان اندازه زیاد شده باشد. کمآبی شدید نیز یکی از عوامل شناختهشده افزایش هماتوکریت است.
بنابراین، هدف در کوهستان، نه کمآبی است و نه آبخوری افراطی، بلکه دریافت مایعات متناسب با تشنگی و شرایط فعالیت است.
آیا افزایش غلظت خون در ارتفاع همیشه خطرناک است؟
خیر. افزایش هموگلوبین و هماتوکریت در افرادی که برای مدتی در ارتفاع قرار میگیرند، میتواند بخشی از سازگاری طبیعی بدن باشد. بدن در واقع تلاش میکند با افزایش ظرفیت حمل اکسیژن، بخشی از کاهش اکسیژن محیط را جبران کند.
مشکل زمانی بیشتر میشود که افزایش گلبولهای قرمز شدید، غیرطبیعی یا طولانیمدت باشد، یا اینکه این افزایش با علائم و بیماریهای دیگری همراه شود.
در افرادی که برای مدت طولانی در ارتفاعات بالا زندگی میکنند، نوعی اختلال با عنوان بیماری مزمن کوهستان یا Chronic Mountain Sickness نیز ممکن است ایجاد شود. این بیماری بیشتر در ساکنان ارتفاعات و در شرایط مواجهه مزمن با کمبود اکسیژن مطرح است و با افزایش بیش از حد گلبولهای قرمز همراه میشود. بنابراین، افزایش موقت هماتوکریت پس از یک صعود کوتاهمدت را نباید با بیماری مزمن کوهستان یکی دانست.
در صورتی که بالا بودن هموگلوبین و هماتوکریت پس از بررسی پزشکی تأیید شود و پزشک تشخیص دهد که کاهش حجم گلبولهای قرمز برای فرد ضروری است، جهت درمان غلظت خون ، فلبوتومی درمانی (فصد خون مدرن) میتواند در برخی شرایط مورد استفاده قرار گیرد. در این روش، مقدار مشخصی از خون تحت نظارت کادر درمان از بدن خارج میشود و میزان خونگیری بر اساس وضعیت فرد و نتایج آزمایشها تعیین میگردد.
البته فلبوتومی برای تمام افرادی که پس از حضور در ارتفاع دچار افزایش هماتوکریت شدهاند مناسب نیست و ابتدا باید علت افزایش گلبولهای قرمز مشخص شود، زیرا در برخی انواع افزایش ثانویه گلبول قرمز، درمان علت زمینهای اهمیت بیشتری دارد.
علائم افزایش غلظت خون در کوهنوردان چیست؟
خود افزایش هموگلوبین یا هماتوکریت ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد. اما وقتی افزایش قابل توجه باشد یا با کاهش اکسیژن و سایر مشکلات همراه شود، علائمی مانند سردرد، سرگیجه، خستگی، ضعف، تنگی نفس یا اختلالات بینایی ممکن است دیده شوند.
البته این علائم اختصاصی غلظت خون نیستند. برای مثال، سردرد، سرگیجه، تهوع و خستگی بعد از صعود به ارتفاع بالا میتوانند از علائم بیماری حاد کوهستان نیز باشند. بنابراین نسبت دادن هر سردرد یا ضعف در کوهستان به غلظت خون میتواند باعث شود علت واقعی نادیده گرفته شود.
چه زمانی علائم در ارتفاع جدیتر هستند؟
برخی نشانهها نباید صرفاً به خستگی یا غلظت خون نسبت داده شوند.
اختلال در تعادل، گیجی، تغییر وضعیت ذهنی و ناتوانی در مراقبت از خود میتوانند نشانه درگیری مغزی ناشی از ارتفاع باشند. همچنین تنگی نفس شدید، بهویژه در حالت استراحت، سرفه و احساس سنگینی یا صدای غیرطبیعی در قفسه سینه میتواند با ادم ریوی ارتفاع بالا ارتباط داشته باشد. این شرایط نیازمند اقدام فوری و معمولاً پایین آوردن فرد به ارتفاع کمتر است.
برای پیشگیری از افزایش غلظت خون و مشکلات ارتفاع چه کنیم؟
مهمترین اقدام، صعود تدریجی است. بدن برای سازگار شدن با هوای کماکسیژن به زمان نیاز دارد. افرادی که خیلی سریع از ارتفاع پایین به ارتفاع بالا منتقل میشوند، بیشتر در معرض بیماری ارتفاع قرار میگیرند.
برای ارتفاعات بالاتر از ۳۰۰۰ متر، راهنمای انجمن پزشکی طبیعتگردی توصیه میکند ارتفاع محل خواب روزانه بیش از حدود ۵۰۰ متر افزایش پیدا نکند و هر چند روز یک روز برای سازگاری بیشتر در نظر گرفته شود. این توصیه درباره ارتفاع محل خواب است، نه صرفاً بلندترین نقطهای که فرد در طول روز به آن میرسد.
چند نکته دیگر نیز برای کوهنوردان اهمیت دارد:
آب کافی، بدون افراط
نوشیدن مایعات برای جلوگیری از کمآبی مهم است، اما آب خوردن اجباری برای رقیق کردن خون توصیه نمیشود.
استراحت در روزهای نخست
پس از رسیدن به ارتفاع، فعالیت بسیار سنگین بهخصوص در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول میتواند فشار بیشتری به بدن وارد کند. CDC نیز برای افرادی که به ارتفاعات بالا میروند، پرهیز از ورزش شدید و مصرف الکل در ۴۸ ساعت ابتدایی را توصیه کرده است.
توجه به بیماریهای زمینهای
افرادی که بیماری قلبی یا ریوی دارند، پیش از سفر به ارتفاع زیاد بهتر است با پزشک مشورت کنند. برخی اختلالات تنفسی و بیماریهای زمینهای میتوانند خطر مشکلات ناشی از کمبود اکسیژن را افزایش دهند.
سیگار و مشکلات تنفسی را دستکم نگیرید
سیگار کشیدن، آپنه خواب و بیماریهای مزمن ریوی میتوانند باعث کاهش اکسیژن و افزایش ثانویه گلبولهای قرمز شوند. بنابراین اگر هموگلوبین یا هماتوکریت در یک فرد کوهنورد بالا باشد، نباید ارتفاع تنها علت فرض شود.
آیا افزایش غلظت خون بعد از بازگشت از کوه از بین میرود؟
در بسیاری از افرادی که افزایش شاخصهای خونی به دلیل قرار گرفتن در ارتفاع ایجاد شده، با بازگشت به ارتفاع پایین و گذشت زمان، شرایط به وضعیت قبلی نزدیک میشود. بدن دیگر مانند زمان حضور در محیط کماکسیژن، نیازی به همان سطح از سازگاری ندارد.
البته سرعت برگشت برای همه افراد یکسان نیست. مدت حضور در ارتفاع، میزان صعود، سطح سازگاری بدن و وجود بیماریهای زمینهای میتوانند در این روند مؤثر باشند. در صورت باقی ماندن هموگلوبین یا هماتوکریت بالا، بررسی علت اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اضافه کردن دیدگاه